Zasady horyzontalne powinny być uwzględniane na wszystkich etapach projektu – od rozpoznania problemu i określenia grupy odbiorców, poprzez zaplanowanie działań i budżetu, aż po sposób rekrutacji uczestników, promocję, realizację wydarzeń i ocenę rezultatów.
Czym są polityki horyzontalne?
W perspektywie finansowej Unii Europejskiej 2021–2027 zasady horyzontalne wynikają m.in. z art. 9 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1060. Obejmują przede wszystkim poszanowanie praw podstawowych, równość kobiet i mężczyzn, przeciwdziałanie dyskryminacji, zapewnianie dostępności osobom z niepełnosprawnościami oraz realizowanie przedsięwzięć zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju.
W praktyce oznacza to, że projekt finansowany ze środków europejskich powinien być przygotowany w taki sposób, aby nikogo bez uzasadnienia nie wykluczał, uwzględniał różne potrzeby uczestników, respektował ich prawa oraz – w zakresie adekwatnym do rodzaju przedsięwzięcia – ograniczał negatywny wpływ na środowisko.
Nie chodzi przy tym o to, aby każdy projekt realizował wszystkie te cele w takim samym stopniu. Inaczej zasady horyzontalne będą wyglądały w projekcie dotyczącym aktywizacji zawodowej kobiet, inaczej podczas organizacji lokalnych warsztatów dla mieszkańców, a jeszcze inaczej przy modernizacji budynku przeznaczonego na działalność społeczną.
Najważniejsze jest świadome przeanalizowanie, czy w naszym projekcie mogą występować bariery i co możemy zrobić, aby je ograniczyć .
NGO jako partner w realizacji polityk UE
Rola organizacji społecznych jest w tym obszarze szczególna. Unijne regulacje dotyczące wdrażania funduszy wskazują organizacje społeczeństwa obywatelskiego – w tym organizacje działające na rzecz ochrony środowiska, włączenia społecznego, praw podstawowych, praw osób z niepełnosprawnościami, równości płci i niedyskryminacji – jako ważnych partnerów systemu wdrażania Funduszy Europejskich.
NGO są często najbliżej osób, których dotyczą określone problemy społeczne. Znają potrzeby seniorów, młodzieży, mieszkańców niewielkich miejscowości, osób z niepełnosprawnościami, rodzin czy osób pozostających poza rynkiem pracy. Dzięki temu mogą nie tylko realizować konkretne działania, ale również wskazywać bariery, których administracja lub większe instytucje nie zawsze dostrzegają.
Polityki horyzontalne warto więc traktować nie tylko jako obowiązek związany z otrzymaniem dotacji, ale również jako narzędzie pomagające tworzyć lepsze, bardziej dostępne i odpowiadające rzeczywistym potrzebom projekty .
Równość szans i niedyskryminacja – od czego zacząć?
Pierwszym krokiem powinno być przyjrzenie się grupie, do której kierujemy projekt.
Jeżeli organizujemy szkolenie, warsztaty, wydarzenie, zajęcia dla dzieci czy działania aktywizujące mieszkańców, warto zastanowić się, czy sposób ich organizacji nie powoduje niezamierzonych barier.
Przykładem może być spotkanie odbywające się wyłącznie w godzinach, w których część potencjalnych uczestników opiekuje się dziećmi lub osobami zależnymi. Barierą może być niedostępny architektonicznie budynek, formularz zgłoszeniowy niemożliwy do obsłużenia przez osobę korzystającą z technologii asystujących, brak informacji o możliwości zgłoszenia szczególnych potrzeb albo prowadzenie rekrutacji wyłącznie przez Internet w projekcie kierowanym do seniorów.
Równość szans nie oznacza, że każdy projekt musi być skierowany do wszystkich. Projekt może być przeznaczony np. wyłącznie dla młodzieży, seniorów, kobiet czy osób z określonego obszaru – jeżeli takie ograniczenie wynika z jego celu, diagnozy problemu i warunków konkursu.
Istotne jest natomiast to, aby stosowane kryteria były uzasadnione celem projektu, przejrzyste i niedyskryminujące .
Dostępność to więcej niż podjazd do budynku
Jednym z najczęstszych błędów jest utożsamianie dostępności wyłącznie z dostępnością architektoniczną.
Tymczasem dostępność dotyczy również informacji, komunikacji, materiałów, stron internetowych, wydarzeń, usług czy sposobu prowadzenia zajęć. Obowiązujące w Funduszach Europejskich wytyczne zawierają szczegółowe standardy dostępności, które powinny być brane pod uwagę podczas przygotowywania i realizacji projektów.
W praktyce organizacja może zadbać m.in. o czytelne materiały, odpowiedni kontrast i wielkość tekstu, dostępne dokumenty elektroniczne, możliwość zgłoszenia szczególnych potrzeb przed wydarzeniem czy wybór miejsca umożliwiającego udział osobom z ograniczoną mobilnością.
W zależności od charakteru projektu potrzebne mogą być także dodatkowe rozwiązania, np. tłumacz polskiego języka migowego, pętla indukcyjna, asystent osoby z niepełnosprawnością, dostępny transport lub odpowiednio przygotowane materiały.
Dlatego potrzeby związane z dostępnością warto analizować już podczas tworzenia budżetu , a nie dopiero wtedy, gdy uczestnik zgłosi problem.
Równość kobiet i mężczyzn – nie tylko liczby
Kolejnym elementem jest zasada równości kobiet i mężczyzn.
Nie sprowadza się ona do zapisania we wniosku, że „w projekcie weźmie udział tyle samo kobiet i mężczyzn”. W niektórych projektach taki podział może być uzasadniony, w innych zupełnie nie.
Znacznie ważniejsza jest analiza sytuacji. Czy kobiety i mężczyźni mają taki sam dostęp do działań? Czy jedna z grup jest w danym obszarze wyraźnie mniej aktywna? Czy godziny realizacji projektu nie powodują szczególnych trudności dla osób sprawujących obowiązki opiekuńcze? Czy materiały promocyjne nie utrwalają stereotypowego podziału ról?
W projektach finansowanych ze środków EFS+ kwestie te mogą podlegać bardziej szczegółowej ocenie, m.in. poprzez tzw. standard minimum. Dlatego każdorazowo należy sprawdzić dokumentację konkretnego naboru.
Prawa podstawowe i poszanowanie godności uczestników
Realizacja projektu powinna być również zgodna z Kartą Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz – w odniesieniu do osób z niepełnosprawnościami – z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. W obecnej perspektywie finansowej kwestie te zostały wyraźnie włączone do systemu wdrażania Funduszy Europejskich.
Dla organizacji realizującej lokalny projekt nie musi to oznaczać tworzenia skomplikowanych procedur. W praktyce chodzi m.in. o poszanowanie godności uczestników, ochronę ich prywatności, niedyskryminowanie, umożliwienie udziału osobom ze szczególnymi potrzebami oraz unikanie działań, które mogłyby naruszać podstawowe prawa uczestników.
Szczególnego znaczenia nabiera to w projektach dotyczących dzieci, osób starszych, osób w trudnej sytuacji życiowej, osób z niepełnosprawnościami czy grup zagrożonych wykluczeniem społecznym.
Zrównoważony rozwój i zasada DNSH
Polityki horyzontalne obejmują także kwestie środowiskowe. Rozporządzenie dotyczące funduszy europejskich wskazuje na realizację działań zgodnie z celem zrównoważonego rozwoju oraz zasadą „nie czyń poważnych szkód” – DNSH, czyli Do No Significant Harm .
Znaczenie tej zasady zależy oczywiście od rodzaju projektu. Przy dużych inwestycjach jej analiza może mieć bardzo szczegółowy charakter. W niewielkim projekcie społecznym można natomiast zwrócić uwagę na bardziej codzienne rozwiązania: ograniczanie zbędnych materiałów jednorazowych, racjonalne gospodarowanie zasobami, segregację odpadów, ponowne wykorzystywanie wyposażenia czy takie organizowanie działań, aby nie generować niepotrzebnego zużycia materiałów i energii.
Najważniejsze jest zachowanie proporcji. Kilkugodzinne warsztaty dla mieszkańców nie wymagają tworzenia rozbudowanej strategii środowiskowej, ale warto wykazać, że sposób realizacji przedsięwzięcia został również pod tym względem przemyślany.
Jak przełożyć zasady horyzontalne na konkretny projekt?
Najlepsze efekty daje uwzględnienie ich od samego początku przygotowywania projektu.
W diagnozie problemu warto sprawdzić, czy poszczególne grupy mieszkańców znajdują się w różnej sytuacji. Przy określaniu grupy docelowej należy zastanowić się nad możliwymi barierami uczestnictwa. Przy tworzeniu harmonogramu – czy termin i miejsce działań nie wykluczają części osób. W budżecie – czy przewidziano środki potrzebne do zapewnienia dostępności. W promocji – czy komunikaty są zrozumiałe i dostępne. Podczas realizacji – czy uczestnicy rzeczywiście mogą korzystać z oferowanego wsparcia na równych zasadach.
Polityki horyzontalne powinny być więc widoczne w całej konstrukcji projektu , a nie tylko w jednym polu formularza wniosku.
Krótka lista kontrolna dla NGO
Przed złożeniem projektu warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań:
- Czy wiemy, kto będzie korzystał z naszego projektu i jakie bariery mogą utrudnić tym osobom udział?
- Czy kryteria rekrutacji są potrzebne, uzasadnione i niedyskryminujące?
- Czy miejsce, materiały, informacje oraz sposób prowadzenia działań będą dostępne?
- Czy uwzględniliśmy sytuację kobiet i mężczyzn oraz ewentualne nierówności występujące w obszarze projektu?
- Czy w budżecie przewidzieliśmy rozwiązania potrzebne do zapewnienia dostępności uczestnikom?
- Czy nasze działania respektują prawa, godność i prywatność odbiorców?
- Czy projekt realizujemy w sposób racjonalny środowiskowo i zgodny z wymaganiami dotyczącymi zrównoważonego rozwoju?
Jeżeli potrafimy odpowiedzieć na te pytania i wskazać konkretne rozwiązania zastosowane w projekcie, polityki horyzontalne przestają być abstrakcyjnym wymogiem formalnym.
Nie „dopisywać”, ale projektować
Najważniejsza zasada jest prosta: polityk horyzontalnych nie należy dopisywać do gotowego projektu – należy uwzględniać je podczas jego projektowania .
Dobrze przygotowany projekt powinien odpowiadać na rzeczywiste potrzeby swojej grupy odbiorców, być możliwie dostępny, nie tworzyć nieuzasadnionych barier, szanować różnorodność i prawa uczestników oraz uwzględniać wpływ podejmowanych działań na otoczenie.
Takie podejście nie tylko pomaga spełnić wymagania konkursów finansowanych ze środków Unii Europejskiej. Przede wszystkim sprawia, że działania organizacji są bardziej przemyślane, odpowiedzialne i skuteczniej odpowiadają na potrzeby lokalnej społeczności.
Pamiętajmy: szczegółowe wymagania dotyczące zasad horyzontalnych mogą różnić się w zależności od programu i konkretnego naboru. Dlatego podczas przygotowywania wniosku zawsze należy zapoznać się z regulaminem konkursu, kryteriami wyboru projektów oraz aktualnymi wytycznymi dotyczącymi realizacji zasad równościowych.
Zapraszamy na konsultacje i doradztwo do Doradców III Sektora w naszym Punkcie Doradczym LGD Dobra Widawa w ramach projektu projektu „Dolnośląska Kuźnia III Sektora”.
